MENU

विचार/अनुभूति

बुच्चेकोट लगाएर दरबारमा

पुस्तक अंश

राधाकृष्ण मैनाली -

त्यस बेला (०४६ सालको जनआन्दोलन भइरहेको बेला) राजदरबारमा जान अनिवार्य दौरा–सुरूवाल लगाउनपर्ने रहेछ । वार्तामा म सहभागी हुने निश्चित भएपछि कृष्णप्रसाद भट्टराईले आरकेजी दौरा–सुरूवाल लगाउनुपर्छ है भनेका थिए । दौरा–सुरूवाल लगाउनुपर्ने भएपछि सेनाकै गाडीले मलाई पाटनको मेरो कोठामा पुर्‍यायो ।

मसँग वीरगन्ज जेलभित्र सिलाएको एकजोर पुरानो दौरा–सुरूवाल र वीरगन्ज जेलमै छँदा द्रोणाचार्य क्षत्रीले किनिदिएको छोटो बुचेकोट थियो । त्यही पहिरिएँ । यसपछि पुनः वीर अस्पतालमै फर्किएँ । अस्पतालबाट हामी चारैजना गणेशमान सिंहसँग बिदा मागेर दरबारतिर लाग्यौं । यति बेला रातको ९ बजिसकेको थियो । सडक सुनसान थियो, रात परेकाले मात्र होइन कफ्र्यू लागेकाले । 

तर, हामी चढेको सैन्य गाडी राजदरबारतिर होइन बालुवाटारतर्फ बत्तासियो । बालुवाटारमा प्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्द, मन्त्रीत्रय पशुपतिशमशेर जबरा, नैनबहादुर स्वाँर र अच्युतराज रेग्मी बसिरहेका रहेछन् । बिहान वाममोर्चा बैठक र वीर अस्पतालको कांग्रेस–वाममोर्चाको वार्तामा झुल्किएका व्यक्ति त मन्त्री अच्युतराज रहेछन् भन्ने मैले बालुवाटार पुगेपछि मात्र थाहा पाएँ । दरबारले वामपन्थीहरूसँग कुरा गर्न पशुपतिशमशेर र कांग्रेससँग कुरा गर्न अच्युतराजलाई खटाएको रहेछ । त्यसैले उनी वामपन्थीको चियो गर्न लैनचौर र राजदरबारको चिठी लिएर अस्पतालमा गणेशमानलाई भेट्न पुगेका रहेछन् । 

हामीलाई प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारको क्याबिनेट रुममा राखियो । रूमकै एक छेउमा प्रधानमन्त्री चन्द र कृष्णप्रसाद भट्टराईबीच केही क्षण ऐकान्तिक कुराकानी भयो । प्रधानमन्त्रीले कृष्णप्रसादसमक्ष पञ्चायत विघटन गर्ने कुरा राजामा जाहेर नगर्न आग्रह गरे । जवाफमा कृष्णप्रसादले औपचारिकताका लागि मात्र पञ्चायत विघटनको विषय उठाउने बताए । भर्खरै जेलबाट छुटेको युवा, पञ्चायतप्रतिको वितृष्णा, वीर अस्पतालमा गणेशमान सिंहसँग भएको निष्कर्ष र बुर्जुवा शिष्टताको कम प्रभावजस्ता कारणले म उनीहरूको कुरा कान थापेर सुनिरहेको थिएँ । संवाद चलिरहेको स्थानमा चाहिँ गइनँ । उनीहरू दुईबीचको खुसामत बुझेपछि मैले सहानालाई भनें, “लौ अब बित्यो । राजदरबारमा भट्टराईले अडान राख्दैनन् । तपाईं र मैले नै सशक्त रुपमा कुरा राख्नुपर्छ ।” सहानाले सहमति जनाइन् । यसपछि हामीलाई अलग–अलग गाडीमा राखेर राजदरबार लगियो । 

राजदरबार पुगेपछि मंगल सदनको बरन्डामा एक छिन बसाएपछि मात्र राजा बसेको भित्री हलमा पुर्‍याइयो । सरकारका तर्फबाट प्रधानमन्त्री चन्द र तीनजना मन्त्री पशुपतिशमशेर, अच्युतराज र नैनबहादुर स्वाँर थिए । हामीभन्दा पहिले नै उनीहरूलाई भित्र लगिएको थियो । हामीलाई मंगल सदनभित्र बोलाउँदा राजा वीरेन्द्र सोफामा बसिरहेका थिए । प्रधानमन्त्री चन्दसहित मन्त्रीहरू भने राजाको देब्रेपट्टि लहरै उभिएका थिए । आन्दोलनकारीका तर्फबाट गएका हामी चारजनालाई दाहिनेपट्टि एक लाइनको कुर्सीमा बसाइयो । 

हामीले राजा वीरेन्द्रसँग चैत २६ गते राति १० देखि ११ बजेसम्म छलफल गर्‍यौं । आन्दोलनकारीका तर्फबाट पहिला कृष्णप्रसाद बोले, “सरकार निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको शासन लामो भइसक्यो । यसले जनताका इच्छा, आकांक्षाहरूलाई धेरै दमन गर्‍यो । पञ्चायत विघटन गरी बहुदलीय व्यवस्था घोषणा गरिबक्सनुपर्‍यो ।” गणेशमानको कडा निर्देशनका कारण कृष्णप्रसादले यी कुराहरू राखे । त्यसपछि सहानाले कुरा राखिन्, 

“सरकार, पञ्चायतको पूर्ण विघटन जनताको माग बनेको छ । यो माग पूर्ण रुपमा सम्बोधन हुनुपर्छ ।’ यसपछि मेरो पालो आयो । मैले पनि सहानाकै कुरा दोहोर्‍याएर थपें, 

“सरकार, पञ्चायती व्यवस्था सम्पूर्ण विघटन नहुने हो भने हामीले आन्दोलन रोक्न आह्वान गरे पनि रोकिँदैन । स्थिति झन् भयावह हुन सक्छ । यसर्थ हाम्रो एकसूत्रीय माग पूर्ण रुपमा पञ्चायतको विघटन हो ।” 

राजाले प्रस्ताव गरे, “संविधान सुधार कमिटी बनाऊँ, पञ्च, कांग्रेस र वामपन्थीलाई मिलाएर मन्त्रिपरिषद् बनाऊँ ।” हामीले सुधार कमिटी होइन संविधान आयोग बनाउनुपर्ने र बहुदल पक्षधरको मात्र मन्त्रिपरिषद् बनाउनुपर्ने अडान राख्यौं । त्यस बेला राजासँग बोल्दा उठेर बोल्नुपर्ने रहेछ । सहानाले दुईपटक उठेर आफ्ना कुरा राखिन् । मैले तीनपटक राखें । वार्ता प्रक्रियाभर गिरिजाप्रसाद एक शब्द पनि बोलेनन् । कृष्णप्रसादले सुरूमा कुरा राखेपछि आफ्ना मागप्रति अडान दोहो¥याएनन् । त्यसपछि राजाले गोजीबाट एउटा सानो कागज निकालेर पढे, “पञ्चायती संविधानबाट निर्दलीयता हटाएर पार्टीमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवा गरिबक्सेका छौं ।” त्यो सानो चिर्कटोमा राष्ट्रिय पञ्चायत, जिल्ला÷नगर पञ्चायत र जनवर्गीय संगठनहरूबारे केही उल्लेख थिएन । “मलाई आएको बिफ्रिङअनुसार यसैमा हाम्रो सहमति भएको छ,” राजाले वार्ताको बिट मारे ।

राजा वीरेन्द्रको यो घोषणा सहाना प्रधानले बिहान पद्मरत्न निवासको वाममोर्चा बैठकमा कृष्णप्रसाद भट्टराईले दिएको भनेर सुनाएको चिटसँग हुबहु मिल्यो । त्यस दिन बिहान कृष्णप्रसाद, गिरिजाप्रसाद र दरबारका प्रतिनिधि अच्युतराजबीच राजाले भनेअनुसारकै सहमति भएको रहेछ । 

सम्पूर्ण पञ्चायती संयन्त्र पूर्ण विघटनको विषय हामी वाम प्रतिनिधिले गम्भीरतापूर्वक प्रस्तुत गरे पनि कांग्रेस–दरबारबीच पहिल्यै भइसकेको भित्री सहमतिभन्दा राजाको घोषणा अगाडि बढेन । वीर अस्पतालमा वामपन्थी र गणेशमानबीच वार्ता भएपछि स्थिति केही बदलिएको थियो । त्यस कुराको जानकारीसमेत राजाले पाइसकेका रहेछन् । वामपन्थी र गणेशमानको जोडबलमा राजासमक्ष पञ्चायत विघटनको माग उठाउन सकिए पनि पूरा हुने÷नहुनेमा पुनः संयुक्त आन्दोलनमा भर गर्नुपर्ने भयो । त्यही आशयको वक्तब्य दिँदै हामी राति ११ः१५ बजे राजदरबारबाट बाहिरियौं।

मैले मंगलसदनकै बरन्डामा राजनीतिक पार्टीमाथि लगाइएको प्रतिबन्ध तत्कालै फुकुवा गर्ने वार्ताको निष्कर्ष सञ्चार माध्यमलाई सुनाएँ । राष्ट्रिय जनआन्दोलनले दलीय प्रतिबन्ध हटाएको र निर्दलीयताको सम्पूर्ण संरचना अन्त्यका लागि अर्को तहको आन्दोलन जारी राख्नुपर्ने कुरा राखें । बैठकमा राजा वीरेन्द्रले दलहरूले जुनसुकै ठाउँमा राजनीतिक गतिविधि गर्न पाउने व्याख्या गरेका थिए । राजाबाट दलमाथिको प्रतिबन्ध फुकुवाको घोषणा भए पनि डेरा फर्कंदा सहरमा कफ्र्यु लागिरहेकै थियो । सेनाले स्कर्टिङ गरेर हामीलाई आ–आफ्नो निवासमा पु¥यायो । दलमाथिको प्रतिबन्ध हटाउने शाही घोषणा भएपछि मध्यरातमा मात्रै कफ्र्यु हटाइयो ।

एकाबिहानै सडक ढाकेको त्यो दिन चैत २७ बिहान ४ बजेदेखि नै हजारौं मानिसहरू कम्युनिस्ट, कांग्रेसका झन्डा लिएर स्वतस्फूर्त रुपमा सडकमा उर्लिए । झन्डा पनि एकै ठाउँमा बनाएर बन्न सक्ने अवस्था थिएन । कसैको हातमा सियोले आफैं सिलाएर बनाएका झन्डा थिए भने कसैले कागज काटेर झन्डाकार दिएका थिए । हाते सीपबाट बनाइएका चार तारा र हँसिया–हथौडा कुँदिएका राताम्य झन्डा कम्ती राम्रा देखिएका थिएनन् । आन्दोलनकारी र जनताले रातभरि आ–आफ्नै सीपअनुसार झन्डा खिपेछन् । कांग्रेसका झन्डा कम्युनिस्टको तुलनामा थोरै थिए तर ठूल्ठूला । जसले गर्दा कांग्रेसका झन्डा धेरै भएको भ्रमसमेत प¥यो । अझै परिरहेको छ । कम्युनिस्टहरूले कपडा बचाउन साना आकारका तर थुप्रै झन्डा बनाएका थिए । 

बिहानैदेखि सडकमा जनताको ओइरो देखेर म आफू पनि अचम्मित भएँ । किनभने मध्यरातमा भएको दलीय प्रतिबन्ध फुकुवाको घोषणा धेरैलाई जानकारी छैन भन्ने मेरो बुझाइ थियो । पार्टीहरूले अघिल्लो दिउँसै केही संकेत गर्नुबाहेक रातिको सहमति औपचारिक रुपमा सार्वजनिक गर्ने समय पाएकै थिएनन् । तर एकाबिहानैदेखि काठमाडौं उपत्यकाका सबै सडकहरू विजय मुद्रामा रमाउन थालेका थिए । जुलुसले छपक्कै ढाकेको थियो, उपत्यकाभरिका सडक, चोक र गल्लीहरू । 

सडकभर स्वतन्त्रताका खुसीहरू पोखिरहँदा उक्त बिहान हामी संयुक्त वाममोर्चा घटकका प्रतिनिधिहरू सानेपास्थित सहाना प्रधानको घरमा उपस्थित भयौं । त्यति बेलासम्म लोकेन्द्रबहादुर चन्द नै प्रधानमन्त्री थिए । हामीबीच उनको नेतृत्वमा मन्त्रिपरिषद्मा सहभागी नहुने सहमति भयो । नयाँ मन्त्रिपरिषद् गठन हुने भए मात्र सहभागी हुने सहमति बन्यो । सहानाले मलाई सुटुक्क “अब बन्ने नयाँ मन्त्रिमण्डलमा तिमी पनि जानुपर्छ है” भनिन् । म बोलिनँ । किनभने पार्टीले गर्ने निर्णय मेरा लागि शिरोधार्य थियो । सहानाको घरमा छलफल सकिएपछि ८ बजेतिर पाटनस्थित डेरातिर लागें । पाटन पुग्ने सडक पूरै जुलुसले भरिएको थियो । रेडियोले अघिल्लो दिन भएको दलमाथिको प्रतिबन्धको खारेजी र वार्तामा गएका आन्दोलनकारीहरूको टिप्पणी भोलिपल्ट पनि फुकेको फुक्यै थियो । रेडियोमा मेरो अन्तर्वार्ता पनि बजेको थियो । तर, मेरो परिचय खुलाइएको थिएन । राजनीतिज्ञ मात्रै भनिएको थियो । झापामा रहेकी मेरी श्रीमतीले रेडियोमा बजेको मेरो स्वर खुट्याइछिन् र गाउँभरि खबर फैलिएछ ।  

(पत्रकारद्धय माधव बस्नेत र मनबहादुर बस्नेतद्धारा सम्पादित राधाकृष्ण मैनाली लिखित संस्मरणात्मक पुस्तक नलेखिएको इतिहासबाट । यो पुस्तक अल्केमी पब्लिकेसन्सले प्रकाशित गरेको हो र भोलि २९ गते शनिबार २ बजे प्रज्ञा भवन कमलादीमा विमोचन हुनेछ ।)

Mitsubishi

प्रतिक्रिया दिनुहोस

सम्बन्धित सामग्रीहरु

  • विचरा बोर्डिङका विद्यार्थी : जेलसरी जिन्दगी, व्यवहारिक ज्ञान शून्य

    ९८ प्रतिशत ल्याएर पास गरिरहेको छोरोलाई घर परिवारलगायत व्यवहारिक पक्ष केही पनि थाहा हुँदैन । थाहा होस् पनि कसरी उसलाई परिक्षामा कसरी प्रतिशत बढाउने फर्मुला बाहेक अरु केही सिकाइएन। सबै किताबका फर्मुला कण्ठ बनाइयो तर उसलाई जिन्दगीको फर्मुला कहिल्यै सिकाइएन।

  • संस्कृतभाषा र धर्म–संस्कृति–शिक्षाका बालपाठ्यपुस्तक

    वर्तमान परिस्थितिमा नयाँ पुस्तामा धार्मिक–साँस्कृतिक जागरणको आव¬श्यकता अनुभव गरेर लामो समयदेखि संस्कृत भाषाको र वैदिक हिन्दु धर्म–संस्कृतिको अध्ययन, मनन, आचरण र प्रचार–प्रसारमा संलग्न हुँदै आएको स्वाद्ध्यायशाला¬कुटुम्ब यसतर्फ अग्रसर भैरहेको छ ।

  • भर्ना अभियानको तामझाम : गुणस्तर सुधारमा किन जाँदैन ध्यान ?

    भर्ना अभियान बिगतमा पनि हामीले हेरेकै हौँ । अहिले पनि त्यसलाई निरन्तरता दिन खोजिएको छ । हरेक वर्ष सरकारी निकायबाट तामझाम देखाउने क्रम यो वर्ष पनि चलेकै छ । तर विद्यार्थी सामुदायिक विद्यालयमा किन आएनन् ? कसरी विद्यार्थीलाई आकर्षण गर्ने ?

  • एमाले–माओवादी एकता : मासिने पालो अब कसको ?

    भारतले नमिलाइदिएसम्म एक अर्काका शत्रु रहेका एमाले र माओवादी मिलाप भएर तालमेल गरेर चुनावमा जाँदा कांग्रेस सकियो । यी दुई कम्युनिष्ट जोडिएर एउटै पार्टी बनाउने क्रम चल्दैछ यस बेला ।तर एउटा शक्ति अर्का विरूद्ध प्रयोग भएर क्रमै सँग एक–अर्कालाई मास्ने विदेशी दाउ रोकिएको छैन नेपाली राजनीतिमा ।प्रश्न बाँकी छ, मासिने पालो अब कसको ?

  • ०७५ मा छुकछुके रेल, मेलम्चीको भेल र क्रिकेट खेल

    सुखसँग दुःख गर्नु र दुःखमा पनि दुःख पाउनुमा आकाश पातालको फरक छ । दुःख गरेअनुसार फल मिल्यो भने त्यो दुःख पनि सुख हुन्छ । तर दुःखमा बगेको पसिना बालुवामा पानी खन्याए जस्तो भयो भने दुःखमाथि दुःख मात्रै हुन्छ । बितेका धेरै वर्षमा धेरैलाई यस्तै भयो । दुःखमाथि भुक्तमान, सास्तीमाथि सकस ।

सबै हेर्नुहोस
Skill Training
पछिल्ला समाचारहरु

सोसल मिडिया