MENU

विचार/अनुभूति

इतिहासमा नेपाल

वामदेव गौतम -

प्राचीन इतिहास

काठमाडौं उपत्यकामा सबैभन्दा पहिले स्थायी बसोबास गर्ने मानव समुदाय गोपालवंशी(यादव) गण थियो । नेपालमा राज्य उत्पत्तिको प्राचीन इतिहास पनि यहीँदेखि सुरु भएको मानिन्छ । त्यसपछि यस उपत्यकामा करिब एक हजार वर्ष किरात जातिको गण राज्य रह्यो । किरातपछि लिच्छविहरूले नेपालमा करिब सात सय वर्ष शासन गरे । त्यसपछि मल्लहरूले करिव नौ सय वर्ष र शाह वंशीय राजाहरूले दुई सय चालीस वर्ष शासन गरे । गोपालहरू दक्षिणबाट प्रवेश गरेका थिए भने किरातहरू उत्तर–पश्चिमबाट नेपाल प्रवेश गरेका थिए । मगर र थारू जातिको आगमन स्थल अज्ञात नै छ । शाक्य र कोलियहरू आजका थारूका पूर्वज थिए । खस–आर्यहरू उत्तरबाट नेपाल प्रवेश गरेका थिए भने वैदिक आर्यहरू पश्चिम र दक्षिणबाट प्रवेश गरेका थिए । यी तथ्यहरूले के स्पष्ट गर्दछन् भने इतिहासको प्रारम्भकालदेखि नै नेपाल बहुजातीय र बहुभाषिक थियो अनि क्रमशः बहुसांस्कृतिक बन्दै आयो । 

इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा नेपाल कहिले विशाल त कहिले सानो, कहिले एकीकृत त कहिले खण्डित अवस्थामा रह्यो । दुई सय वर्ष पहिले मात्र पनि नेपाल आजको भन्दा झन्डै दुई गुणा ठूलो थियो । तीन हजार वर्ष पहिलेदेखि नै नेपालको एकीकरणका प्रयत्नहरू सुरु भएका थिए । त्यसबेला एकीकरणको आशय विभिन्न राजाहरूले राज्य विस्तारका लागि गरेका प्रयत्नहरू नै हुन् । एकीकरण अभियानको सुरुवात काठमाडौँ उपत्यकाबाट किराती, लिच्छवि र मल्ल राजाहरूले गरेका थिए भने पाल्पाबाट सेन राजाहरूले, कर्णालीबाट खस राजाहरूले, तराईबाट जनक र कर्नाटवंशी राजाहरूले गरेका थिए । तर, गोरखाली राजाहरूको पालामा मात्र आजको एकीकृत नेपाल निर्माण हुन सक्यो । नेपालमा अनेक उतारचढाव र मोडहरू आए तर यसको मौलिकता निरन्तर कायम रहयो । यसलाई आबाद गर्ने र समाज व्यवस्था सञ्चालन गर्ने अनेक जाति विशेष यहाँ देखापरे । ती सबैले नेपालको सार्वभौम अस्तित्वलाई कायमै राखे र आफूनेपाली हुनमा गर्व गरे । त्यसैले नेपाल दक्षिण एसियाको शीर्ष स्थानमा पृथक् चिनारीका साथ स्थापित छ । नेपाल सिङ्गो एसिया, युरोप, अफ्रिका, अस्ट्रेलिया र उत्तरपूर्वी एसियाको बीच भागमा छ । दक्षिण एसियाको पश्चिममा मरुभूमि र उत्तरमा पनि चिसो मरुभूमि रहेकाले चारैतिरका मानिस यस क्षेत्रमा आएपछि प्रायः फर्कंदैनथे । उनीहरू हिमाल, पहाड र तराई भएको नेपाल भूमिमा सबैतिरबाट आउँदै गए र यसमा समाहित पनि हुँदै गए । यहाँ बसोबास गर्ने एउटैमात्र जाति कहिल्यै भएन । इतिहासको आरम्भमा नै यो देश बहुजातीय थियो र आज पनि छ । 

 इतिहासको प्राचीन कालखण्डमा आजको लखनउभन्दा उत्तर लाखामण्डल नामको मगर राज्य थियो । लाखामण्डल युद्धमा पराजित भएपछि मगरहरूले नेपालका विभिन्न भागमा स–साना राज्यहरू खडा गरे । कतिपय मगर राजाले आफ्नो भाषा पनि छोडे र जात पनि परिवर्तन गर्दै आफूलाई ‘राजपूत’ बनाए । पछिल्लो मगर राज्य सेनवंशीहरूले स्थापना गरेका थिए । थारूका साना र ठूला दुवै किसिमका राज्यहरू थिए । शाक्य र कोलिय गणराज्यहरू थारू जातिका प्राचीन राज्यहरू थिए । पछि ती सबै युद्धमा पराजित भए र विघटित भए । त्यसपछि पनि राज्य निर्माणका निम्ति उनीहरूको प्रयत्न रोकिएन । दाङमा थारूहरूले ठकुराई (राज्यपूर्वको अवस्था) खडा गरे । त्यस गणराज्यका राजाको नाम दंगीशरण थियो । दाङ राज्य पनि युद्धमा पराजित भयो र विघटित भयो । संसारका सबै ठाउँका मानवजातिको विकासलाई हेर्दा उत्पत्ति कालमा मातृप्रधान र कृषिमा प्रवेशपछि क्रमशः पितृप्रधान हुँदै गएको पाइन्छ । आदिम र पिछडिएको अवस्थामा मातृप्रधानता मानव समुदायको स्वाभाविक प्रक्रिया थियो । अगाडि बढ्दै जाने क्रममा कृषिमा प्रवेश अनिवार्य भयो र त्यसले उत्पादनमा विविधता ल्यायो । दक्षिण एसियाको भूमि उर्वर, जलस्रोतयुक्त भएकाले चारैतिरबाट आएका विभिन्न मानव समुदायका बीचमा कार्यविभाजन आवश्यक भयो । त्यसलाई व्यवस्थित गर्न वर्णाश्रमका प्रारूपहरू निर्माण हुँदै गए । वर्णाश्रमले समाजलाई मातृप्रधानबाट पूर्णरूपमा पितृप्रधानमा प्रवेश गरायो । कृषिले मानवजातिलाई धेरै नै माथि पुर्‍यायो । विश्वका अरू प्राचीन देशहरूमा जस्तै नेपालमा पनि दास व्यवस्थाको उद्भव कृषिबाटै भयो । दक्षिण एसियामा शूद्रवर्णले दासप्रथाको एउटा विशिष्ट रूप लियो । यसैसँग समाज वर्गयुक्त अवस्थामा प्रवेश गरेको हो । 

मानव जाति कृषिमा प्रवेश गरे पछि दासहरूलाई नियन्त्रण गर्न राज्यको उत्पत्ति भयो । नेपाल पनि पहिले मातृप्रधान, कृषिमा प्रवेशपछि पितृप्रधान हुँदै दास–मालिक व्यवस्थामा विकसित भएको हो । विदेह राज्यमा जनकहरूले राज्य गर्दा दास व्यवस्था थियो । त्यो करिब इ.पू. १५०० वर्षदेखि सुरु भएको मानिन्छ । सिद्धार्थ गौतमको पालामा दक्षिण एसियाका धेरै राज्यहरूमा दास व्यवस्था थियो । उनकै देश कपिलवस्तुमा उनका बाबु शाक्य गणराज्यका राजा हुँदा पनि दास व्यवस्था थियो । त्यो करिब इ.पू. ४०० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ । काठमाडौं उपत्यकामा यादवहरू पशुपालक अवस्थामा थिए । किरातहरूले काठमाडौँं उपत्यकामा कृषिको सुरुवात गरे । किरात साम्राज्य एकपटक आजको आसाम र बङ्गालसम्म फैलिएको थियो भन्ने कतिपय इतिहासकारको भनाइ छ । लिच्छविकालमा कृषि उत्पादनमा सुधार गर्दै भूदास व्यवस्था लागु गरियो । त्यस बेलादेखि नेपालमा वंशानुगत राजतन्त्रात्मक व्यवस्था र सामन्तवादी शासनले पूर्णता पायो । त्यसभन्दा पहिलेका राजाहरू गणबाट चुनिन्थे र गणनायक हुने गर्दथे ।

 लिच्छवि राजा शङ्करदेवको समयदेखि वर्णाश्रम व्यवस्थालाई प्रोत्साहित गर्न थालियो । उनका नाति राजा मानदेव (प्रथम) (इ.सं. ४६५–५०५) ले नेपालको राज्य विस्तार कोशीदेखि कर्णालीसम्म गरेका थिए । यादव (गोपाली), किराती, तिब्बती, पाली र मैथिली (संस्कृत) भाषाभाषीहरूको सम्मिश्रणबाट नेवारी भाषाको विकास भयो । यो भाषालाई मातृभाषा बनाउने सबै समुदायका मानिस नेवार भए । चार–पाँच सय वर्षको सम्मिश्रण र सम्मिलनबाट नेवार एउटा जातिका रूपमा देखापर्‍यो । वर्तमान नेपालको पश्चिम, भारतको उत्तराञ्चल र गङ्गा पश्चिमको मैदानको ठूलो भू–भागदेखि तिब्बतको पश्चिम भागमा पर्ने कैलाश मानसरोवरसम्म फैलिएको क्षेत्रमा इसाको दशौँ शताब्दीको आसपास खस जातिको साम्राज्य स्थापित भएको थियो । दक्षिणमा मगधको आक्रमणबाट र उत्तरमा तिब्बती राज्यहरूको आक्रमणबाट पराजित भएपछि खस साम्राज्य महाकालीपारि छुट्टै र महाकालीवारि छुट्टै भई विभाजित भयो । महाकालीवारिको खस साम्राज्य कर्णाली क्षेत्रमा खुम्चियो । खस राजाहरूले सयौँ वर्षसम्म बुद्धधर्मलाई राजधर्मका रूपमा अवलम्बन गरे । पछि खस राज्य बाइसे राज्यहरूमा विभाजित भयो । यस जातिमा वर्णाश्रम व्यवस्था थिएन । पछि वैदिक आर्यहरूको सम्पर्कबाट खस आर्यहरूले वर्णाश्रम व्यवस्था अपनाए ।

 प्राचीन नेपालका राजाहरूको एउटा उल्लेखनीय प्रवृत्ति के देखिन्छ भने गद्दिनसीन हुँदा साथ उनीहरू आफूलाई सम्राट ठान्दथे । उनीहरूले आफ्ना पुर्खाहरूले गुमाएको साम्राज्य पुनः प्राप्तिका निम्ति युद्ध सुरु गर्दथे । अर्कोतिर कुनै बेला नेपालमातहत रहेका र स्वतन्त्र राज्यहरूले नेपाल राज्य नै कब्जा गर्ने उद्देश्य राखेका हुन्थे । परिणाम कहिले नेपाल राज्य विस्तार भएर पश्चिममा गङ्गा, उत्तरमा मानसरोवर तिब्बत, दक्षिणमा गङ्गा, र पूर्वमा टिस्टासम्म पुग्दथ्यो । कहिले मातहत राज्यले आफूलाई स्वतन्त्र घोषणा गर्दै नेपाल कब्जा गर्न काठमाडौंसम्म आइपुग्दथे । यो क्रम गोरखाली राजाले नेपाल विजय गरेपछि मात्र रोकियो ।

आधुनिक इतिहास

गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले सन् १७६९ मा काठमाडौँ विजय गरेर नेपाल राज्य विस्तारमा लागेपछि आधुनिक नेपाल निर्माणको इतिहास सुरु भएको मानिन्छ । काठमाडौँ विजयपछि पृथ्वीनारायण शाहले गोर्खा होइन, नेपाल राज्यको विस्तार सुरु गरे । राज्य विस्तारको त्यो काम छिन्नभिन्न नेपाल राष्ट्रको ऐतिहासिक एकीकरणको सुरुवात हुन पुग्यो । पृथ्वीनारायण शाहले जहाँजहाँ पाइला राखे त्यहाँ त्यहाँ सफलता प्राप्त गर्दै गए । त्यसलाई तत्कालीन परिस्थितिको विश्लेषणमा मात्र सही किसिमले बुझ्न सकिन्छ । राज्य विस्तारको त्यसकालमा जनता स–साना इलाकीय सामन्ती राज्यहरूबाट आजित भएका थिए । इसइहरूको प्रवेशबाट हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू चिन्तित भएका थिए । अङ्गे्रजले व्यापारको बहानामा दक्षिणमा आफ्नो उपनिवेश विस्तार गरिरहेको थियो । यसबाट इलाकीय राज्यका कतिपय रजौटाहरू र भाइभारदारहरू पनि चिन्तित थिए । यी कारणहरूले जनतामा केन्द्रीय राज्यअन्तर्गत रहने मानसिकता बनिरहेको थियो । परिस्थितिको मागलाई चिन्न सक्ने, कुशल रणनीतिज्ञ, दूरद्रष्टा र महत्वाकाङ्क्षी नेतृत्वको कल्पना आधुनिक राज्यका सञ्चालकहरूमा हुन थालेको थियो । त्यसबेलाका व्यापारीहरू पाइलैपिच्छे कर तिर्न परेको हुनाले आजित थिए । युद्धकर र आफ्नो रजौटाको हारपछि हुने लुटपाटबाट सबै रैतीहरू ज्यादै त्रसित थिए । अभावै अभाव भएको मुलुक नेपालमा त्यसबेला करिब ६० वटा रजौटाहरूले राज गर्दथे । सिन्जा राज्यअन्तर्गत २२ राज्य समूह, पाल्पाअन्तर्गत २४ राज्य समूह, काठमाडौँ अन्तर्गत ४ राज्य समूह, अनि काठमाडौँ पूर्व ११ किरात गणराज्यहरू थिए । 

उपर्युक्त पृष्ठभूमिमा अत्यन्त ठूलो महत्वाकाङ्क्षासहित देखापरेका गोर्खाली राजा पृथ्वीनारायणलाई चारैतिरका युद्धमा विजय मिल्न थाल्यो । काठमाडौँ विजयपछि उनलाई बाँकी राज्यहरू विजय गर्न झन् सहज भयो । उनले काठमाडौँमा आफूलाई नेपालको राजा घोषणा गरेपछि यसको सन्देश सकारात्मक बनेर प्रवाहित भयो । पृथ्वीनारायणले गरेको राज्यविस्तारको काम उनका छोराहरू र बुहारी राज्यलक्ष्मीका पालामा पनि निरन्तर रह्यो । ठकुराईहरू आफैँ नेपालमा समाहित भएको घोषणा गर्न थाले । युद्धमा भाइभारदार र आमजनसमुदायको पनि समर्थन प्राप्त हुन थाल्यो । गोर्खाली राजाको राज्यविस्तार अन्ततः छरिएको नेपाल एकीकरण अभियानमा परिणत भयो । राज्य एकीकरणको त्यो अभियान सन् १८१४ सम्म जारी रह्यो । पूर्वमा टिस्टा, पश्चिममा सतलज, दक्षिणमा लखनउ, गोरखपुर र गङ्गाको मैदानसम्म र उत्तरमा हिमालपारि केरुङ र कुतीसम्म नेपाल पुग्यो । यी भू– भागमा नेपाल राज्य पहिले पनि पटक पटक विस्तार भएको थियो । जनक, किरात, लिच्छवि, मल्ल, सेन, कर्नाटवंशी र सिन्जा राज्यहरू पटक पटक ती सीमासम्म पुगेका थिए । तर पहिले राज्य विस्तार भए पनि सुदृढ गर्नेतर्फ उनीहरू लागेनन् । पृथ्वीनारायणले भने राज्य कब्जा गर्नुका साथै त्यसलाई सुदृढ गर्नेतर्फ उत्तिकै ध्यान दिएर लागे । यो एक किसिमको परम्परा जस्तै बन्यो । त्यसले गर्दा पहिले पहिले जस्तो फौज फर्कनासाथ स्वतन्त्र हुने प्रवृत्ति समाप्त भयो । सबै भूभागमा रहेका अङ्गे्रज विरोधी र रजौटा विरोधी भावना भएका सबै वर्गका मानिसहरूको हार्दिक समर्थन पनि नेपाल राज्यले प्राप्त गर्‍यो । नेपाली भूमि त एकीकृत भयो तर नेपाल एकीकरणबाट सिमानाका भारतीय राजाहरू आतङ्कित भए । लखनउका नवावको संयोजकत्वमा उनीहरूले इष्टइन्डिया कम्पनीलाई लडाइँको सम्पूर्ण खर्च आफूहरूले बेहोर्ने र यस अतिरिक्त स्वर्ण मुद्रा कमिसन दिनेगरी नेपालका विरुद्ध लड्न सहमत गराए । सबै किसिमको तयारी गरेर सन् १८१४ मा एकै पटक तीन ठाउँबाट अङ्ग्रेज फौजले नेपालमाथि आक्रमण गर्‍यो । त्यो युद्ध दुई वर्ष चल्यो । युद्धमा नेपाली फौज र नेपाली जनताले अत्यन्तै ठूलो साहस, वीरता र देशभक्तिको भावनासाथ भाग लिए । कैयन् वीरहरू बलिदान भए तर कसैले पनि आत्मसमर्पण गरेनन् । नेपालीहरूको वीरताको प्रशंसा शत्रुहरूले पनि गरे । त्यो लडाइँमा अङ्ग्रेज धेरै हिसाबले शक्तिशाली थियो । तर सीमित साधन र स्रोत तथा सीमित सङ्ख्याको फौज लिएर पनि नेपालले विश्व विजेताका रूपमा रहेको अङ्गे्रज साम्राज्यलाई दुई वर्षसम्म आमनेसामनेको युद्धमा रोक्न सक्ने क्षमता प्रदर्शन गर्‍यो । यस्तो क्षमता र साहस भएको वास्तवमा नेपालबाहेक संसारमा अरू कोही पनि देखिएन । तर पनि अङ्गे्रजी फौज र नेपाली फौजको बीचमा शक्ति सन्तुलनका हिसाबले ज्यादै ठूलो भिन्नता थियो । त्यसलाई विचार गर्दा नेपालले त्यो युद्धलाई अगाडि बढाउन सक्ने अवस्था देखिएन । तसर्थ बाध्य भएर नेपालले सम्झौता गर्नुपर्‍यो । अङ्ग्रेजले राखेको युद्धविरामको प्रस्तावलाई नेपालले स्वीकृत गर्‍यो र सन् १८१६ मा सुगौली–भूमिमा अङ्गे्रजसँग शान्ति र मैत्रीको सन्धि भयो । सन्धिअनुसार नेपालले पहिले प्राप्त गरेको करिब दुई तिहाई भूभाग छोड्नुपर्‍यो । पछि सन् १८१८ र सन् १८६० मा अङ्गे्रजले कब्जा गरेको केही भूमि फर्काएपछि नेपालको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणको आजको सिमाना कायम भयो । 

मध्य तराईका जनताले अङ्गे्रज फौजलाई दानापानी किन्न पनि दिएनन् । नालापानी, बुटवल र सिन्धुलीका जनता घरेलु हतियार लिएर अङ्गे्रजका विरुद्ध लडाइँमा सामेल भए । नेपाल अङ्गे्रज युद्धमा नेपालले ठूलो भूभाग गुमाउनु पर्दा ठूलै नोक्सानी भयो । तर त्यही युद्धले नेपाल राष्ट्रनिर्माणको जग पनि बसाल्यो । यो घटना राजाले नेपाल राष्ट्रनिर्माण गर्न चालेको कदमको समर्थन र जनता आफैँ राष्ट्रनिर्माणमा सरिक भएको प्रतिनिधिमूलक पहिलो उदाहरण थियो । तिब्बतसँग भएको प्रतिरोध युद्धपछि नेपालको केरुङ र कुती तिब्बततिर छोडेर सन् १८१८ मा चीन र तिब्बतसँग गरिएको सन्धिपश्चात् उत्तरमा पनि नेपालको सिमाना निश्चित भयो । तिब्बतसँगको युद्धमा पनि हिमाली क्षेत्रका जनताले नेपाल सरकारलाई खुलेर सहयोग गरे । नेपाल–तिब्बत युद्धमा केरुङ र कुती गुमाउँदा नेपाललाई नोक्सान भयो । तर नेपाल राष्ट्रनिर्माणमा हिमाली क्षेत्रका जनताको योगदानको सुरुवात पनि त्यही युद्धले गरायो । दुवै छिमेकीसँग फेरि कहिल्यै युद्ध भएन र राष्ट्रनिर्माणमा यति ठूलो मूल्य फेरि कहिल्यै चुकाउनुपरेन । युद्धकालमा राजा, भाइभारदार र कमान्डरहरू आफैँ युद्धभूमिमा भाग लिएर लडाइँ गरे । तर शान्ति काल सुरु भएपछि उनीहरू मोजमस्ती र विलासी जीवनतिर लागे । यो अवस्थालाई नजिकबाट बुझेको अङ्गे्रजले यसको दुरूपयोग सुरु गर्‍यो । पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युपछि नेपालको दरबार दुई गुटमा विभाजित भयो । अङ्गे्रजले एउटा गुटलाई साथ लिएर त्यसबेलाका अरू सबै देशभक्त र राष्ट्र सेवकहरूलाई समाप्त पार्ने योजना बनाउँदै गयो । अङ्गे्रजको सहयोगमा कुख्यात कोतपर्व र भण्डारखाल पर्व भयो र राणाहरूको जहानियाँ शासनको सुरुवात भयो । त्यो जहानियाँ शासन १०४ वर्षसम्म मध्ययुगीन उत्पीडनका रूपमा नेपाली जनताले बेहोर्नु पर्‍यो । जनताको विद्रोहबाट राणाशासन समाप्त भएको पनि यो पुस्तक प्रकाशित मिति २०७४ मा ६७ वर्ष पुगेको छ । 

इतिहासप्रति आलोचनात्मक दृष्टिकोण राखेर हेर्दा राणाशासनमा राष्ट्र निर्माणका निम्ति उनीहरूले खेलेको सकारात्मक भूमिका खोज्न जरुरी हुन्छ । यसको आधारमा विश्लेषण गर्दा केही ऐतिहासिक उपलब्धिहरू रहेको देखिन्छ । राणाहरूले नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र अखण्डतामा आ ँच आउने गरी अन्तिम प्रधानमन्त्रीबाहेक अरू कसैले सन्धिसम्झौता र व्यवहार अङ्गे्रज वा अरू कसैसँग पनि गरेनन् । पहिलो राणा शासक जङ्गबहादुरले अङ्गे्रजलाई उक्साएर नेपालमाथि आक्रमण गर्न लगाउने लखनउका नवावका विरुद्ध आफैँ युद्धमा कमान्डर बनेर लडाइँ लडे । त्यसो गरेर उनले शत्रुसाधना पनि गरे र राप्तीदेखि महाकालीसम्म सन् १८१६ मा गुमेको नेपाली भूमि पनि फर्काए । जङ्गबहादुरले बेलायती महारानीलाई स्वतन्त्र मुलुकका प्रमुखको समान हैसियतअनुरूप नेपालसँग व्यवहार गर्न बाध्य पनि पारे । 

अङ्गे्रजी उपनिवेशका सरकार प्रमुखहरूको सङ्गठन राष्ट्रमण्डलको भेलामा राणाहरूले भाग लिन कहिल्यै स्वीकार गरेनन् । उनीहरूको यस निर्णय र व्यवहारलाई अङ्गे्रजहरूले सदा सम्मान गरे । चन्द्रशमशेर राणाले दासमोचन र पुनर्वास तथा सती प्रथाको अन्त्य, विद्युत् उत्पादन, रोपवे लाइनको स्थापनालगायतका सुधारात्मक ऐतिहासिक कामहरू गरे । उनले बेलायती साम्राज्यलाई नेपाल राष्ट्रसँग स्वतन्त्र, सार्वभौमसत्ता सम्पन्न मुलुकका रूपमा व्यवहार गर्नका लागि लिखित सम्झौता गर्न बाध्य पारे ।

 विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रमा भएको परिवर्तनले १९ औँ र २० औँ शताब्दीमा संसारको इतिहासलाई नै कायापलट गर्ने ठूल्ठूला राजनीतिक घटनाहरू भए । तीमध्ये सबभन्दा ठूलो महत्वको घटना सन् १९१७ को रुसी क्रान्ति थियो । त्यस क्रान्तिले संसारमा पहिलो पटक समाजवाद स्थापना गर्‍यो । त्यसले उपनिवेश र अर्धउपनिवेशमा रहेका उत्पीडित राष्ट्रलाई मुक्तिका निम्ति प्रेरित गर्‍यो । रुसी क्रान्तिको प्रभाव एसियाका दुई ठूला मुलुकहरू चीन र भारतका मुक्ति आन्दोलनमा पर्‍यो । दोस्रो विश्वयुद्धपछि भारत र चीनमा सञ्चालित राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनले सफलता पनि प्राप्त गरे । भारत र चीनका सफलताबाट नेपाली जनताले सञ्चालन गरेको राणाशाही जहानियाँ शासनविरुद्धको आन्दोलनले ठूलो प्रेरणा प्राप्त गर्‍यो । फलतः २००७ सालको क्रान्ति विष्फोटन भयो । क्रान्तिले १०४ वर्षको राणाशाही शासन समाप्त गरी संवैधानिक राजतन्त्रसहितको बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना गर्‍यो । राणाशाही शासन ढल्नै लागेको बेला भर्खरै स्वतन्त्र भारतको पहिलो सरकारले नेपालका प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरलाई अफ्ठेरोमा पारेर सन् १९५० मा असमान र अपमानकारी सन्धि गरायो । राजा त्रिभुवन राणाशाही विरोधी आन्दोलनकारीसँग मिलेको सुराक पाएपछि भारत सरकारले उनलाई दरबारबाट भगाएर काठमाण्डौँस्थित भारतीय दूतावास पुर्‍याई त्यहाँबाट दिल्ली लग्यो । त्याँही उसले राणा प्रधानमन्त्रीलाई पनि दिल्ली बोलाएर दुवैजनाको बीच सम्झौता गरायो । त्यो सम्झौतामा साक्षी राख्न भारतको पटनामा रहेका बी.पी. कोइरालालाई दिल्ली पुर्‍यायो । 

राणाशाही शासन ढलेपछि दरबारले सम्झौताबमोजिमको संविधानसभाको निर्वाचन गराउन मानेन । क्रान्तिदेखि २०१४ सालसम्म एकपछि अर्को सरकार परिवर्तन गर्दै राजाले आफूमा शक्ति केन्द्रित गरे । राजाको प्रतिगमनका विरुद्ध नेपाली काङ्गे्रस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले संविधानसभाको निर्वाचनका लागि भद्रअवज्ञा आन्दोलनसमेत गरे । आन्दोलनले गति लिइरहेको अवस्थामा नेपाली कांग्रेसले राजासंग एक्लै सम्झौता गरी संविधान सभाका निम्ति सञ्चालित आन्दोलन परित्याग गर्‍यो । उसकै सहमतिमा राजाले आफूमा सम्पूर्ण राजकीय शक्ति निहित भएको संविधान जारी गरे ।

 राजाले दिएको संविधानबमोजिम वि.सं. २०१५ मा संसदीय निर्वाचन भयो । निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसले दुई तिहाइभन्दा धेरै स्थान जितेर सरकार सञ्चालन गर्‍यो । तर, १८ महिना नपुग्दै राजाले निर्वाचित सरकार र संसद विघटन गर्दै सम्पूर्ण सत्ता आफनो हातमा लिए । यसरी २००७ सालमा सुरु भएको पुँजीवादी क्रान्तिलाई असफल गराउन राजाद्वारा प्रतिक्रान्ति सुरु भयो । राजाले जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री र अन्य मन्त्री तथा राजनीतिक पार्टीका नेताहरूलाई पक्रेर जेल हाले । देशमा चारैतिर प्रतिगमन सुरु भयो । राजनीतिक पार्टीहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदै राजाले निरङ्कुश र निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था लागुगरे । निरङ्कुश शासक राजा महेन्द्रले एकातिर जनताको अधिकार खोसे भने अर्कोतिर सामाजिक आर्थिक सुधारमा आफूलाई केन्द्रित गरे । उनले गाउँ पञ्चायतदेखि राष्ट्रिय पञ्चायतसम्मको निर्वाचन प्रणाली स्थापित गरे र राष्ट्रिय पञ्चायतलाई निर्देशित व्यवस्थापिकाको रूप प्रदान गरे । उनले बेठबेगारी, बाँधाप्रथा र छुवाछुत अन्त्य भएको घोषणा गरे । उनले देश विकासको खाका प्रस्तुत गरे । उनले हदबन्दी र मोहीयानी अधिकारमा आधारित भूमिसुधार लागु गरी जमिनमा आधारित सामन्तवादलाई कमजोर बनाए । हदमाथिको जमिन भूमिहीनलाई वितरण गर्नुका साथै जोताहालाई मोहीयानी हक प्रदान गर्ने कानुनी व्यवस्था गरे । राष्ट्रव्यापी सहकारी अभियान र बचत अभियान सुरु गरे । औद्योगिक विकासलाई प्रश्रय दिन धेरै जिल्लाहरूमा औद्योगिक क्षेत्रहरू स्थापना गरे । प्रशासनिक र जनसेवा सुधारका लागि देशलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरे । तिनमा विकेन्द्रीकरणमा आधारित निर्वाचित स्थानीय निकाय खडा गरे । उनले निजामती र जङ्गी प्रशासन खडा गर्नुका साथै लोकसेवा आयोगलाई सुदृढ गरे । आर्थिक विकासका लागि बैंकिङ व्यवस्थालाई विस्तार तथा सुदृढ गरे । 

राजाले देश विकासका लागि पूर्वाधारको महत्वलाई स्थापित गर्दै सडक, एयरपोर्ट, कलेज, अस्पताल, खाद्य सुरक्षाका लागि भण्डारण तथा गोदाम आदि निर्माण गरी सिङ्गो राष्ट्रलाई एकीकृत गरे । पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण राजमार्ग निर्माण सुरु गरे । पहिलो पटक भारत आश्रित व्यापारिक सम्बन्ध परिवर्तन गर्न चीनसँग मोटर बाटो जोड्ने व्यापारिक सन्धि गरे । राजाले देशबाहिर पनि नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र अखण्डता रक्षाका लागि कतिपय योजनाहरू अगाडि बढाए । उनले नेपाल र संयुक्त राष्ट्र सङ्घका बीच घनिस्ट सम्बन्ध विकास गर्नुका साथै असंलग्न आन्दोलनको संस्थापकको रूपमा नेपाललाई स्थापित गरे । पञ्चशीलको सिद्धान्तलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार बनाउने प्रयत्न गरे । राजाले संयुक्त राज्य अमेरिका, संयुक्त अधिराज्य/बेलायत र युरोपका अन्य देशहरूसित पनि सम्बन्ध सुदृढ गराए । समग्रमा राजा महेन्द्रले लिच्छविकालदेखि सुरु भएको राष्ट्रनिर्माणको कामलाई पूर्णता प्रदान गरे । उनकै पालामा नेपाली सामन्तवादको आधार छिन्नभिन्न भयो र पुँजीवाद निर्माणको चौतर्फी आधार थालनी भयो । राजा महेन्द्रका सुधारात्मक कदमहरूका कारण नेपालमा निरङ्कुश राजतन्त्र ३० वर्षसम्म कायम रह्यो । दोस्रो विश्वयुद्ध पछिको संसारको मूलप्रवृत्ति राष्ट्रको स्वतन्त्रता, लोकतान्त्रिक अधिकार र जनताको समृद्धि थियो । निरङ्कुश राजाहरूले लामो समयसम्म लोकतान्त्रिक अधिकार र जनताको समृद्धिका प्रवृत्तिलाई बुझ्न सकेनन् । उनीहरूले राष्ट्रको स्वतन्त्रतालाई मात्र अगाडि सारे । त्यही भएर नेपाली जनताले नागरिक स्वतन्त्रताको अधिकारलाई पटक–पटक आन्दोलनको रूपमा अगाडि बढाए । फलस्वरूप वि.सं. २०४६ मा निरङ्कुश राजतन्त्रलाई पराजित गरी बहुदलीय संसदीय व्यवस्था पुनःस्थापना भयो । 

राष्ट्रनिर्माणमा शासकवर्गको भूमिका प्रमुख हुन्छ । उसले नियम कानुनको कार्यान्वयनद्वारा राज्य निर्माण गरेर जनसमुदायलाई एकतामा आबद्ध गर्दछ । आक्रमणकारीको विरुद्ध लडाइँ गरेर भूगोल, जनता र आफ्नो संस्कृतिको रक्षा गर्दछ र सार्वभौम अधिकार निर्माण गर्दछ । जनताले कहिले शासक वर्गका क्रियाकलापको समर्थन गरेर त कहिले विरोध गरेर राष्ट्रिय एकताको मनोविज्ञान निर्माणमा योगदान गर्दछन् र राष्ट्रनिर्माणमा हिस्सा लिन्छन् । सन् १८१४मा अङ्गे्रजले आक्रमण गर्दा नेपाली जनताले सरकारको समर्थनमा प्रतिरोध युद्धमा भाग लिएर राष्ट्रनिर्माणमा योगदान गरेका थिए । राणाशाही शासनका विरुद्ध वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिमा भाग लिएर तथा दिल्ली सम्झौताको विरुद्ध आन्दोलन गरेर नेपाली जनताले राष्ट्रिय भावनाको मनोविज्ञान निर्माण गरेका थिए । साथै भद्रअवज्ञा आन्दोलन गरेर तथा वि.सं. २०१५ को आमचुनावमा भाग लिएर त्यो मनोविज्ञान अरू विकसित गरेका थिए । त्यसपछि कहिले निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाका विरुद्ध र कहिले विदेशी हस्तक्षेपका विरुद्ध विभिन्न रूपका आन्दोलनहरू गरेर जनताले राष्ट्रिय भावना विकास गरेका थिए । कुनै पनि राज्यमा राष्ट्र निर्माण गर्न त्यहाँका जनताले बोल्ने भाषाले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । भाषाले भिन्न समुदायका बीच भावनात्मक एकता र सद्भाव कायम गर्ने महत्वपूर्ण काम गरेको हुन्छ । 

नेपालमा १२३ वटा भाषा बोलिन्छन् । तीमध्ये केही संस्कृत भाषा र केही तिब्बतबर्मेली भाषा समूहमा पर्दछन् । नेपाली, अवधि, थारु, भोजपुरी र मैथिली भाषाहरू संस्कृत समूहमा पर्दछन् । मगर, गुरुङ, तामाङ, नेवार, राई, लिम्वु आदि भाषाहरू तिब्बतबर्मेली समूहमा पर्दछ । कतिपय सानो संख्याका भाषाहरू अफ्रिकी समूहका पनि छन् । नेपाली भाषा नेपालका खस आर्यबाहेक उल्लेख्य संख्यामा रहेका मगर, गुरुङ, राई, नेवार, कुमाल, माझी आदिहरूको पनि मातृ भाषा हो । यसरी हेर्दा नेपाली भाषा बहुसंख्यक नेपाली जनताको मातृ भाषा हो । साथै, नेपालमा बोलिने सबै भाषाभाषीका जनताको एक मात्र सम्पर्क भाषा नेपाली नै रहेको छ । यसरी भन्न सकिन्छ नेपाली भाषाले नेपाल राष्ट्र निर्माणमा अत्यन्त ठूलो योगदान गरेको छ । नेपाली भाषा अहिले नेपालको राष्ट्रिय एकताको प्रतीक पनि बनेको छ । नेपाली भाषालाई लोकप्रिय भाषाको रूपमा विकास गर्न आदिकवि भानुभक्त आचार्य र युवाकवि मोतीराम भट्टको असाधारण योगदान रहेको छ ।

(नेकपा एमालेका उपाध्यक्ष वामदेव गौतमको पुस्तक नेपाल नवनिर्माण महाअभियानबाट उद्धृत अंश)

 

Mitsubishi

प्रतिक्रिया दिनुहोस

सम्बन्धित सामग्रीहरु

  • सिन्डिकेट एक्सप्रेस : घोक्राएर खाँद्छ, उफार्दै लान्छ

    सिट मात्र भरिएर हुँदैन, टेक्ने र झुण्डिने ठाउँ समेत नभर्दासम्म गाडीवालाको चित्त बुझ्दैन । नत्र बस साहुको खल्ती भरिँदैन । सुरुमा रित्तै रहेको बस जसरी पनि बसवालाले भर्छ । केही लागेन भने घण्टौं पर्खाउँछ । वर आएर पनि फेरि पहिल्यैकै ठाउँमा फर्काउँछ । बोकेर, उचालेर, झ्याँकुटी पारेर, लोभ्याएर, फकाएर जसरी पनि मान्छे खाँद्छ ।

  • विचरा बोर्डिङका विद्यार्थी : जेलसरी जिन्दगी, व्यवहारिक ज्ञान शून्य

    ९८ प्रतिशत ल्याएर पास गरिरहेको छोरोलाई घर परिवारलगायत व्यवहारिक पक्ष केही पनि थाहा हुँदैन । थाहा होस् पनि कसरी उसलाई परिक्षामा कसरी प्रतिशत बढाउने फर्मुला बाहेक अरु केही सिकाइएन। सबै किताबका फर्मुला कण्ठ बनाइयो तर उसलाई जिन्दगीको फर्मुला कहिल्यै सिकाइएन।

  • संस्कृतभाषा र धर्म–संस्कृति–शिक्षाका बालपाठ्यपुस्तक

    वर्तमान परिस्थितिमा नयाँ पुस्तामा धार्मिक–साँस्कृतिक जागरणको आव¬श्यकता अनुभव गरेर लामो समयदेखि संस्कृत भाषाको र वैदिक हिन्दु धर्म–संस्कृतिको अध्ययन, मनन, आचरण र प्रचार–प्रसारमा संलग्न हुँदै आएको स्वाद्ध्यायशाला¬कुटुम्ब यसतर्फ अग्रसर भैरहेको छ ।

  • भर्ना अभियानको तामझाम : गुणस्तर सुधारमा किन जाँदैन ध्यान ?

    भर्ना अभियान बिगतमा पनि हामीले हेरेकै हौँ । अहिले पनि त्यसलाई निरन्तरता दिन खोजिएको छ । हरेक वर्ष सरकारी निकायबाट तामझाम देखाउने क्रम यो वर्ष पनि चलेकै छ । तर विद्यार्थी सामुदायिक विद्यालयमा किन आएनन् ? कसरी विद्यार्थीलाई आकर्षण गर्ने ?

  • एमाले–माओवादी एकता : मासिने पालो अब कसको ?

    भारतले नमिलाइदिएसम्म एक अर्काका शत्रु रहेका एमाले र माओवादी मिलाप भएर तालमेल गरेर चुनावमा जाँदा कांग्रेस सकियो । यी दुई कम्युनिष्ट जोडिएर एउटै पार्टी बनाउने क्रम चल्दैछ यस बेला ।तर एउटा शक्ति अर्का विरूद्ध प्रयोग भएर क्रमै सँग एक–अर्कालाई मास्ने विदेशी दाउ रोकिएको छैन नेपाली राजनीतिमा ।प्रश्न बाँकी छ, मासिने पालो अब कसको ?

सबै हेर्नुहोस
Skill Training
पछिल्ला समाचारहरु

सोसल मिडिया